Trong vài năm gần đây, nhiều nghệ sĩ Việt Nam đã lên tiếng về tình trạng tác phẩm bị sao chép, khai thác trên các nền tảng số mà không được trả tiền bản quyền. Theo Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), hành vi xâm phạm bản quyền hiện diễn ra ngày càng tinh vi và đa dạng: từ việc sử dụng âm nhạc trái phép trên mạng xã hội, phát lại phim trên các nền tảng không phép, đến khai thác nội dung sáng tạo để huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo mà không có sự đồng ý của tác giả...

Vấn đề không chỉ dừng lại ở thiệt hại tài chính của từng cá nhân. Ở tầm vĩ mô, tình trạng vi phạm bản quyền kéo dài làm suy giảm động lực sáng tạo, khiến thị trường văn hóa khó thu hút đầu tư và gián tiếp cản trở Việt Nam hiện thực hóa tham vọng trở thành một trung tâm kinh tế sáng tạo của khu vực.

Nhận thức được điều đó, Đảng và Nhà nước đã ban hành một loạt chính sách quan trọng trong thời gian ngắn. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị (tháng 1/2026) và Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội (tháng 4/2026) về phát triển văn hoá Việt Nam chính thức xác lập văn hóa như một trụ cột phát triển bền vững của đất nước. Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tháng 11/2025, cùng Nghị quyết số 30/NQ-CP và Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành đã tạo ra khung pháp lý và định hướng chiến lược rõ ràng nhất từ trước đến nay cho ngành công nghiệp văn hóa.

Khi bản quyền bị xâm phạm, cả nền sáng tạo chịu thiệt

Theo Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), công nghiệp văn hóa hiện không còn được hiểu đơn thuần là hoạt động văn hóa, nghệ thuật, mà đang trở thành lĩnh vực kinh tế dựa trên sáng tạo, công nghệ, bản quyền và khả năng thương mại hóa tài sản trí tuệ. Điện ảnh, âm nhạc, game, thiết kế hay thủ công mỹ nghệ... mỗi lĩnh vực này đều có thể trở thành nguồn thu kinh tế bền vững nhưng chỉ khi sản phẩm sáng tạo được bảo hộ, khai thác và thương mại hóa đúng cách.

Nếu không có cơ chế bảo hộ hiệu quả, các tác giả, nghệ sĩ, nhà sản xuất và doanh nghiệp sáng tạo sẽ khó duy trì động lực đầu tư lâu dài. Việc sử dụng tác phẩm không xin phép, không trả tiền bản quyền hay phát tán nội dung trái phép trên môi trường số gây ảnh hưởng đến quyền lợi của chủ thể sáng tạo đồng thời làm suy giảm niềm tin thị trường và cản trở sự phát triển lành mạnh của công nghiệp văn hóa.

Song, vấn đề còn có một chiều ngược lại ít được nhắc đến. Áp dụng quyền tác giả quá cứng nhắc, chỉ ưu tiên lợi ích của bên nắm quyền mà bỏ qua quyền được sáng tạo của thế hệ trẻ và quyền hưởng thụ văn hóa của công chúng cũng sẽ cản trở sự lan tỏa của các tác phẩm nghệ thuật và làm phản tác dụng mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa.

Thực tế cho thấy, tại nhiều thị trường phát triển, giá trị lớn nhất của ngành công nghiệp văn hóa không nằm ở sản phẩm đơn lẻ mà ở khả năng thương mại hóa hệ sinh thái tài sản trí tuệ. Một bộ phim có thể mở rộng thành chuỗi sản phẩm phái sinh; một nhân vật hoạt hình có thể trở thành thương hiệu toàn cầu; một trò chơi điện tử có thể tạo ra doanh thu từ quảng cáo, bản quyền hình ảnh và nội dung số.

Theo quan điểm của Cục Bản quyền tác giả, mục tiêu cao nhất không phải là siết chặt quyền mà là hài hòa lợi ích giữa chủ thể quyền, nhà sáng tạo và công chúng, hướng đến lan tỏa rộng rãi các giá trị văn hóa Việt Nam đến khán giả trong nước và quốc tế. Việt Nam có thể thúc đẩy các mô hình kinh doanh dựa trên tài sản trí tuệ như cấp phép, nhượng quyền, khai thác bản quyền trên nền tảng số, phát triển sản phẩm phái sinh và du lịch văn hóa.

Truyền thông kiến tạo nhận thức

Nhìn vào thực tiễn, phần lớn nội dung truyền thông hiện nay về bản quyền và công nghiệp văn hóa còn nặng về tường thuật sự kiện, phổ biến văn bản pháp luật hay đưa tin xử phạt. Đây là những nội dung cần thiết, nhưng chưa đủ để thay đổi nhận thức và hành vi xã hội ở quy mô rộng.

Truyền thông về công nghiệp văn hóa và bản quyền cần hướng đến ba mục tiêu thực chất hơn: nâng cao nhận thức của toàn xã hội về giá trị kinh tế của sáng tạo văn hóa; tăng cường ý thức tuân thủ pháp luật về bản quyền; góp phần phát triển thị trường nội dung số lành mạnh, hỗ trợ xuất khẩu sản phẩm văn hóa Việt Nam ra quốc tế. Muốn vậy, truyền thông phải chuyển từ vai trò phát tán thông tin sang kiến tạo nhận thức, định hướng cách xã hội nghĩ và ứng xử với bản quyền.

Trong thực tế, điều đó có nghĩa là báo chí cần làm nhiều hơn: giới thiệu những câu chuyện thành công của doanh nghiệp, startup hay nghệ sĩ đã biến tác phẩm thành nguồn thu hợp pháp; phân tích rõ chuỗi giá trị từ sáng tạo đến thương mại hóa bản quyền; phản ánh cả các vụ vi phạm lẫn những mô hình tích cực về tuân thủ. Đặc biệt, nội dung cần được thiết kế phù hợp với từng nhóm đối tượng, từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp nền tảng số, nghệ sĩ và nhà sáng tạo, đến học sinh, sinh viên và người dùng Internet thông thường với ngôn ngữ và hình thức tiếp cận khác nhau cho mỗi nhóm.

Nhìn rộng hơn, cuộc chuyển đổi số đang tạo ra những thị trường hoàn toàn mới cho công nghiệp văn hóa Việt Nam. Các nền tảng OTT, streaming âm nhạc, thị trường game xuất khẩu hay du lịch văn hóa gắn với thủ công mỹ nghệ đều là những lĩnh vực mà Việt Nam có lợi thế nhưng chưa khai thác hiệu quả, một phần vì hệ sinh thái bản quyền chưa vận hành trơn tru, một phần vì nhận thức xã hội về giá trị của tài sản trí tuệ còn hạn chế. Truyền thông có thể và cần đóng vai trò đòn bẩy thay đổi cả hai điều đó.

Giới chuyên gia nhận định, Việt Nam đang ở giai đoạn bước ngoặt trong hành trình xây dựng nền công nghiệp văn hóa. Hành lang pháp lý đã được hoàn thiện đáng kể. Khung chính sách đã được định hướng rõ ràng ở cấp cao nhất. Điều còn thiếu là sự đồng hành thực chất hơn từ báo chí và truyền thông để những chính sách đó thực sự thấm vào đời sống, thay đổi nhận thức và hành vi của từng doanh nghiệp, từng nghệ sĩ, từng người tiêu dùng. Khi bản quyền được tôn trọng như một nền tảng của sáng tạo và khi thị trường văn hóa vận hành minh bạch, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành một trung tâm xuất khẩu văn hóa của khu vực.

Nguồn: Báo Thời đại