Bảng xếp hạng âm nhạc uy tín nhất Australia sắp đóng cửa với những bản thu do máy làm ra từ đầu đến cuối. Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Australia (ARIA) vừa dựng một bộ điều kiện mới, buộc mỗi ca khúc muốn được xếp hạng phải chứng minh có bàn tay con người ở những khâu quyết định nhất.

Ranh giới mới: AI làm công cụ thì được, đứng tên thì không

Bộ quy định bắt đầu có hiệu lực từ thứ Hai tuần tới. Mấu chốt nằm ở chữ hoàn toàn: chỉ những bản thu mà máy đảm nhiệm trọn vẹn mới bị gạt khỏi danh sách, còn ca khúc chỉ mượn AI ở mức phụ trợ thì vẫn được cân nhắc như thường.

Ba khâu ARIA đòi hỏi dấu ấn người thật: ai viết ra ca khúc, ai cất giọng ở tuyến chính, và ai chơi những nhạc cụ giữ vai trò xương sống. Thiếu một trong ba, bản thu mất tư cách dự xếp hạng.

Kèm theo đó là một điều kiện ít được nhắc tới: công cụ AI dùng trong quá trình sản xuất phải là dịch vụ hợp pháp. ARIA nói thẳng rằng nhiều sản phẩm đang trôi nổi trên các nền tảng nghe trực tuyến có dấu hiệu ra đời từ những mô hình học lỏm tác phẩm của giới nghệ sĩ, chẳng hỏi ý ai.

Lệnh loại trừ cũng không dừng ở bảng xếp hạng — hệ thống giải thưởng thường niên của ARIA khép cửa luôn với nhạc thuần máy.

Cú hích mang tên bản phối "Like a Prayer"

Thời điểm ARIA siết quy định không phải ngẫu nhiên. Một bản làm lại ca khúc kinh điển của Madonna, do người trong ngành tại Australia sản xuất với giọng hát lẫn tiếng trống đều sinh ra từ máy, đã trụ 16 tuần trong Top 20 nội địa. Tháng 5, nó chạm vị trí á quân trên bảng đĩa đơn của chính ARIA; tới ngày 26/8 vẫn còn nằm ở hạng tư.

Một sản phẩm như vậy leo cao đến thế buộc cả ngành phải trả lời câu hỏi tưởng dễ: căn cứ nào để gọi một bản thu là thành quả sáng tạo của con người, khi máy đã kham được cả giọng hát, giai điệu lẫn phần nhạc cụ?

Gốc rễ nằm ở dữ liệu dùng để huấn luyện

Giám đốc điều hành ARIA, bà Annabelle Herd, mô tả thay đổi lần này là cách giữ nhịp vận động cho ngành mà không đánh mất phần lõi, tức sức sáng tạo của con người.

Theo bà, bảng xếp hạng tồn tại để soi chiếu trung thực gu nghe của công chúng. Trao thứ hạng cho những sản phẩm AI chưa được cấp phép chẳng khác nào tự bào mòn nền móng của chính ngành ghi âm mà tổ chức này đại diện.

Nhìn từ phía sở hữu trí tuệ, câu chuyện đã dịch chuyển khỏi đầu ra. Máy có viết nổi một bản nhạc hay không giờ chẳng còn là điều đáng bàn; điều đáng bàn là kho tác phẩm được đem đi dạy cho máy. Khi kho đó gom về mà chủ sở hữu quyền không hề hay biết, mọi sản phẩm sinh ra sau đó đều kéo theo tranh chấp: ai là tác giả, ai được phép khai thác, và phần lợi ích kinh tế lẽ ra thuộc về nghệ sĩ rơi vào tay ai.

Bởi vậy, đòi hỏi "dịch vụ AI hợp pháp" không đơn thuần là chuyện chọn công cụ nào, mà là cách buộc đầu vào của cả dây chuyền phải sạch về mặt quyền.

IFPI đã đi trước từ tháng 7

Australia không tự nghĩ ra hướng đi này. Hồi tháng 7, Liên đoàn Công nghiệp Ghi âm Quốc tế (IFPI) — tổ chức đại diện cho ngành ghi âm trên toàn cầu — đã đưa ra nguyên tắc gần như tương đương: muốn có mặt trên các bảng xếp hạng chính thức, ca khúc phải được làm ra "phần lớn bởi con người".

Cách tiếp cận chung là vạch một lằn ranh, tách việc mượn AI làm trợ thủ khỏi việc thả sản phẩm thuần máy vào những thước đo thành công thương mại của ngành.

Bà Alexis Weaver, nhà soạn nhạc đồng thời giảng dạy tại Nhạc viện Sydney, cho rằng đây là cuộc tranh luận rắc rối và dễ chạm tự ái, khó có tiếng nói chung trong giới sáng tác. Dù vậy, bà xem quyết định của ARIA là tín hiệu tích cực, cho thấy tổ chức này chọn đứng về phía sức sáng tạo của con người.

Weaver cũng thừa nhận một thực tế nghề nghiệp: gạt bỏ hoàn toàn công cụ AI khỏi quy trình làm nhạc ngày càng khó. Thứ còn lại để bấu víu là ai cầm lái — chừng nào những lựa chọn sáng tạo then chốt vẫn do con người đưa ra, AI vẫn có chỗ đứng hợp lệ.

Nói cách khác, Australia không đuổi AI ra khỏi phòng thu. Họ chỉ định nghĩa lại điều kiện để một bản thu được thừa nhận: phần hồn phải do con người tạo ra, và quyền của người khác phải được tôn trọng.