Siết chặt trách nhiệm pháp lý

Mở rộng đối tượng điều chỉnh

Kỷ nguyên số mở ra không gian sáng tạo rộng lớn chưa từng có, nhưng cũng kéo theo hệ lụy: Vi phạm quyền sở hữu trí tuệ diễn ra phổ biến, tinh vi và ngày càng khó kiểm soát. Chỉ với vài thao tác đơn giản, các sản phẩm số có thể bị sao chép, phát tán trên diện rộng, thậm chí xuyên biên giới, khiến việc xác định và xử lý vi phạm trở nên phức tạp.

Trong bối cảnh đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (có hiệu lực từ ngày 1-4-2026) đã đưa ra một bước điều chỉnh quan trọng: Siết chặt trách nhiệm của các nền tảng số và doanh nghiệp trung gian.

Về lĩnh vực này, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) Nguyễn Hoàng Giang cho biết: “Quy định về siết chặt trách nhiệm của nền tảng số và doanh nghiệp trung gian là một trong những nội dung quan trọng nhằm xử lý tình trạng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt là trên môi trường mạng”.

Điểm mới nổi bật của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ là mở rộng đối tượng điều chỉnh. Nếu trước đây, luật chủ yếu đề cập đến các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian (đơn vị cung cấp đường truyền, hosting - dịch vụ lưu trữ) thì nay đã bổ sung thêm một đối tượng đặc biệt quan trọng là các “chủ quản của nền tảng số”, bao gồm các nền tảng mạng xã hội và thương mại điện tử theo quy định của pháp luật. Đáng chú ý, luật bổ sung quy định yêu cầu chủ quản nền tảng số phải triển khai các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên không gian mạng, tuân thủ đồng thời các quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ, thương mại điện tử, an ninh mạng và các quy định liên quan.

Theo ông Nguyễn Hoàng Giang, điều này cho thấy sự chuyển dịch rõ rệt từ cách tiếp cận “trách nhiệm phản ứng” sang “chủ động phòng ngừa”. Thay vì chờ có vi phạm mới xử lý, các nền tảng phải tham gia ngay từ đầu vào việc kiểm soát và ngăn chặn hành vi xâm phạm.

Bên cạnh việc mở rộng trách nhiệm, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ cũng bổ sung các công cụ pháp lý mạnh hơn để xử lý vi phạm trên môi trường số. Theo đó, tòa án được trao quyền áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời đối với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Cụ thể, tòa án có thể ra quyết định buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc chặn truy cập nội dung vi phạm trên không gian mạng; có thể tạm thời vô hiệu hóa truy cập đến tài khoản, trang thông tin điện tử, ứng dụng hoặc định danh internet liên quan đến hành vi vi phạm…

Cần sự vào cuộc đồng bộ của các cơ quan quản lý

Theo đánh giá của cơ quan quản lý, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ đã góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý, thúc đẩy sáng tạo, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả và biến tài sản trí tuệ thành động lực phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở việc xử lý các nền tảng xuyên biên giới, những đơn vị không đặt máy chủ hoặc pháp nhân tại Việt Nam. Trong trường hợp này, việc thực thi không thể chỉ dựa vào luật mà cần sự phối hợp của nhiều hệ thống pháp luật khác như: Dân sự, hành chính, hình sự và sự hợp tác quốc tế.

Để các quy định phát huy hiệu quả, theo Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam Bùi Nguyên Hùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt là giữa Bộ Công an, Bộ Khoa học và Công nghệ và các cơ quan liên quan.

Ở góc độ chính sách, để luật đi vào cuộc sống, cơ quan chức năng cần triển khai theo tư duy “chương trình hành động”, với tiến độ rõ ràng, có chỉ số đo lường và gắn với trách nhiệm cụ thể. Theo đó, một trong những ưu tiên hàng đầu là nâng cao năng lực thực thi trên không gian mạng, bao gồm xây dựng quy trình xử lý nhanh, chuẩn hóa chứng cứ số và thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả. Bên cạnh đó, việc định danh các tổ chức, cá nhân trên môi trường số cũng được xem là yếu tố then chốt. Khi các chủ thể được xác định rõ ràng, việc truy vết và xử lý vi phạm sẽ thuận lợi hơn, hạn chế tình trạng ẩn danh.

Một hướng đi quan trọng khác là ứng dụng công nghệ trong bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, như sử dụng trí tuệ nhân tạo, blockchain để phát hiện, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ tài sản trí tuệ trên môi trường số...

Các chuyên gia nhận định, nếu được triển khai hiệu quả, luật sẽ góp phần tạo dựng niềm tin cho người tiêu dùng và nhà đầu tư, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế số một cách lành mạnh. Tuy nhiên, hiệu quả đến đâu vẫn phụ thuộc vào năng lực thực thi và sự vào cuộc đồng bộ của các cơ quan quản lý.