Kiến trúc là một phần quan trọng của ngành công nghiệp văn hóa, được UNESCO xếp vào nhóm ngành sáng tạo nhờ giá trị nghệ thuật và ứng dụng cao. Nó không chỉ tạo ra không gian sống mà còn góp phần bảo tồn di sản, thúc đẩy du lịch văn hóa và phát triển kinh tế sáng tạo. Xu hướng hợp tác công-tư (PPP) ngày càng phổ biến, giúp huy động nguồn lực trong bối cảnh ngân sách công hạn chế. Kiến trúc hiện đại còn kết hợp yếu tố bền vững và công nghệ, nâng tầm giá trị văn hóa toàn cầu.
Kiến trúc là sản phẩm văn hoá và hàng hoá biểu tượng
Trong nền kinh tế trải nghiệm, kiến trúc không chỉ là vỏ bọc vật lý mà còn là một sản phẩm văn hóa được tiêu thụ. Mỗi công trình kiến trúc mang trong mình nhiều tầng ý nghĩa: giá trị thẩm mỹ, câu chuyện lịch sử, bản sắc địa phương và thông điệp xã hội.
Bảo tồn và phát huy giá trị di sản kiến trúc là một mũi nhọn quan trọng của ngành công nghiệp văn hóa. Các công trình di sản không chỉ được giữ gìn mà còn được "tái sinh" với những chức năng mới. Với mô hình Bảo tàng Nghệ thuật Châu Á — Đà Nẵng, tọa lạc tại số 78 Lê Duẩn, Đà Nẵng, công trình vốn là trụ sở Ngân hàng Đông Dương do người Pháp xây dựng từ đầu thế kỷ XX. Đến năm 2019, tòa nhà được cải tạo thành Bảo tàng Nghệ thuật Châu Á. Điểm đặc biệt là kiến trúc Pháp cổ được giữ nguyên vẹn phần mặt tiền trong khi nội thất được thiết kế lại hiện đại — mô hình bảo tồn kết hợp sáng tạo tiêu biểu.
Hay Khu tổ hợp Nhà máy Sứ Bát Tràng được xây dựng từ năm 1960 trên diện tích 12ha, Nhà máy Sứ Bát Tràng sau khi ngừng hoạt động đã được chuyển đổi thành tổ hợp du lịch và trải nghiệm văn hóa. Du khách vừa được tham quan kiến trúc gạch đỏ hoài cổ, vừa trải nghiệm làm gốm — một chiến lược "adaptive reuse" (tái sử dụng thích ứng) hiệu quả.
Kiến trúc trở thành phương tiện để các quốc gia khẳng định bản sắc văn hóa riêng giữa dòng chảy toàn cầu hóa. Tiêu biểu phải kể đến Nhà hát Lớn Hà Nội. Khởi công năm 1901, Nhà hát Lớn Hà Nội là kiệt tác kiến trúc Tân Cổ điển Pháp nhưng đã "Việt hóa" qua hơn một thế kỷ. Đây là điểm đến không thể thiếu của du khách, doanh thu từ biểu diễn, tour tham quan và sự kiện văn hóa tổ chức tại đây đóng góp đáng kể vào ngành du lịch và giải trí thủ đô.
Hay Cầu Vàng — Sun World Bà Nà Hills, Đà Nẵng. Với kiến trúc độc đáo — đôi bàn tay khổng lồ nâng đỡ cây cầu — Cầu Vàng đã tạo ra một hiện tượng văn hóa-visual toàn cầu ngay sau khi khánh thành tháng 6/2018. Hình ảnh cây cầu xuất hiện trên BBC, CNN, The Guardian, trở thành biểu tượng kiến trúc mới của Việt Nam và thúc đẩy mạnh mẽ du lịch.
Ngoài ra, kiến trúc tạo ra hệ sinh thái không gian cho các ngành công nghiệp văn hóa khác hoạt động: triển lãm, studio sáng tạo, phòng hòa nhạc, khu phố nghệ thuật... Tại Phố đi bộ Hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội, sự kết hợp giữa quy hoạch đô thị (không gian đi bộ) và kiến trúc di sản (hồ Gươm, Nhà hát Lớn, biệt thự Pháp cổ) tạo ra không gian văn hóa công cộng lớn nhất Hà Nội. Mỗi cuối tuần, khu vực này trở thành sân khấu cho nghệ thuật đường phố, âm nhạc, triển lãm và ẩm thực. Hay như Khu nghệ thuật 798 — Bắc Kinh, khu nhà máy quân sự cũ từ thập niên 1950 với kiến trúc Bauhaus được bảo tồn và chuyển đổi thành khu nghệ thuật đương đại lớn nhất Bắc Kinh. Với hơn 500 gallery, studio, nhà hàng, 798 đón hơn 4 triệu lượt khách mỗi năm. Chính kiến trúc công nghiệp với tường gạch trần và khung thép đã tạo nên "linh hồn" cho khu phố sáng tạo này.
Hợp tác Công-Tư trong Phát triển Công trình Văn hóa cũng là xu hướng nổi bật để phát triển các công trình kiến trúc văn hóa quy mô lớn. Điển hình là Nhà hát Hồ Gươm (Hà Nội). Khánh thành năm 2023, Nhà hát Hồ Gươm là công trình biểu diễn hiện đại bậc nhất Việt Nam theo mô hình PPP giữa Bộ Công an và Tập đoàn Vingroup. Với kiến trúc kết hợp cổ điển châu Âu và yếu tố Việt Nam, nhà hát phục vụ các sự kiện văn hóa tầm quốc tế, là hình mẫu cho sự tham gia của tư nhân vào phát triển hạ tầng văn hóa.
Thách thức và Triển vọng
Sự phát triển của kiến trúc trong công nghiệp văn hóa đòi hỏi tầm nhìn bền vững, đặt con người và sinh thái làm trung tâm. Các chuyên gia nhấn mạnh việc cần thiết phải xây dựng nền móng vững chắc, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và có chính sách quy hoạch hợp lý để kiến trúc thực sự trở thành động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội.
Nhà và vườn đan xen tạo không gian sống 'vừa đủ' cho gia chủTPO - Dự án được xây dựng ở vị trí gần một khu công nghiệp lớn với nhiều xáo động. Chiến lược thiết kế là một mô hình kiến trúc "vừa đủ" cho gia chủ tự chủ đời sống bao gồm sống, làm việc, trồng trọt và hành thiền.
Nếu thương mại hóa quá mức: Kiến trúc bị biến thành công cụ "câu view" thiếu chiều sâu văn hóa. Cùng với đó, việc đồng nhất hóa đô thị: Sự tràn lan của các tòa nhà kính cao tầng làm mất bản sắc địa phương. Qua đó sẽ dẫn đến áp lực đô thị hóa: Di sản kiến trúc bị đe dọa bởi phát triển nóng, nhất là ở các thành phố lớn châu Á.
Kiến trúc giữ một vai trò kép trong ngành công nghiệp văn hóa: vừa là một sản phẩm văn hóa trực tiếp (mang giá trị thương mại từ du lịch, bản quyền thiết kế, sự kiện), vừa là hạ tầng nền tảng cho toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp văn hóa hoạt động. Không có kiến trúc, các ngành như nghệ thuật biểu diễn, triển lãm, du lịch văn hóa và giải trí sẽ không có không gian để tồn tại.
Để kiến trúc thực sự phát huy vai trò này, cần một chiến lược phát triển bài bản: kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo, giữa bản sắc và hội nhập, giữa yếu tố công và tư. Việt Nam, với bề dày lịch sử và sự năng động kinh tế, có rất nhiều tiềm năng để tận dụng kiến trúc như một đòn bẩy cho công nghiệp văn hóa — nếu biết trân trọng di sản, khuyến khích sáng tạo và xây dựng những chính sách phù hợp./.
