40 năm đổi mới không chỉ làm thay đổi diện mạo nền kinh tế - xã hội của đất nước mà còn mở ra một hành trình phát triển đầy dấu ấn của điện ảnh Việt Nam. Từ những bộ phim phản ánh hiện thực đời sống sau chiến tranh đến các tác phẩm chinh phục phòng vé, giành giải thưởng quốc tế và lan tỏa hình ảnh Việt Nam ra thế giới, điện ảnh đang từng bước khẳng định vai trò là một ngành công nghiệp sáng tạo giàu tiềm năng.
Đạo diễn cùng dàn diễn viên trong phim “Tử chiến trên không”. (Ảnh: ĐV)
“Đại sứ” quảng bá hình ảnh Việt Nam
Ngay từ cuối thập niên 1980, những tác phẩm như: “Bao giờ cho đến tháng Mười”, “Tướng về hưu”, “Thương nhớ đồng quê”, “Đời cát”, “Bến không chồng”, “Mùa ổi”… đã khẳng định sức sống của một nền điện ảnh giàu tính nhân văn, phản ánh chân thực những đổi thay của đất nước. Trong đó, “Bao giờ cho đến tháng Mười” được nhiều nhà phê bình quốc tế đánh giá là một trong những tác phẩm xuất sắc của điện ảnh châu Á, trở thành biểu tượng cho khả năng kể những câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ điện ảnh mang giá trị phổ quát.
Bước sang những năm 2000, điện ảnh Việt tiếp tục mở rộng biên độ sáng tạo với hàng loạt tác phẩm ghi dấu tại các liên hoan phim quốc tế như: “Chuyện của Pao”, “Áo lụa Hà Đông”, “Mùa len trâu”, “Trăng nơi đáy giếng”… Những bộ phim ấy không chỉ mang về các giải thưởng danh giá mà còn đưa hình ảnh ruộng bậc thang Tây Bắc, cao nguyên đá Hà Giang, miền sông nước Nam Bộ hay những giá trị văn hóa truyền thống của người Việt đến gần hơn với bạn bè quốc tế.
Khoảng mười năm trở lại đây, điện ảnh Việt bước vào giai đoạn phát triển sôi động với sự lớn mạnh của khu vực tư nhân. Sự ra đời của nhiều hãng phim mới, hệ thống rạp chiếu hiện đại cùng sự đầu tư mạnh về công nghệ đã tạo nên thị trường điện ảnh năng động hơn bao giờ hết.
Nhiều bộ phim đạt doanh thu hàng trăm tỷ đồng như: “Hai Phượng”, “Mắt biếc”, “Bố già”, loạt phim “Lật mặt” hay gần đây là “Đào, Phở và Piano”, “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối”, “Mưa đỏ”, “Tử chiến trên không”… cho thấy điện ảnh Việt không chỉ chinh phục khán giả trong nước mà còn từng bước mở rộng thị trường quốc tế. Các tác phẩm nghệ thuật như: “Bên trong vỏ kén vàng” đạt giải Camera d’Or tại Liên hoan phim Cannes năm 2023 hay “Cu Li không bao giờ khóc” giành giải Phim đầu tay xuất sắc tại Liên hoan phim Berlin năm 2024 tiếp tục khẳng định năng lực sáng tạo của các nhà làm phim Việt Nam.
Điều đáng ghi nhận là mỗi bộ phim thành công không chỉ dừng lại ở giá trị nghệ thuật hay doanh thu phòng vé. Từ những cánh đồng cỏ xanh của Phú Yên trong “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh”, phố cổ Hội An trong “Mắt biếc” đến hệ thống địa đạo Củ Chi trong “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối”, điện ảnh đã góp phần đưa hình ảnh đất nước, con người và văn hóa Việt Nam đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước, tạo hiệu ứng tích cực cho quảng bá du lịch và xây dựng thương hiệu quốc gia.
Ngành công nghiệp sáng tạo giàu tiềm năng
Tại Hội thảo khoa học quốc gia “Diện mạo điện ảnh Việt Nam thời kỳ đổi mới” do UBND TP Đà Nẵng và Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam phối hợp tổ chức, Thứ trưởng Bộ VH,TT&DL Tạ Quang Đông khẳng định, 40 năm đổi mới đã tạo ra những chuyển biến sâu sắc trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và điện ảnh là loại hình nghệ thuật phản ánh sinh động nhất những biến đổi ấy.
Nếu trước đây điện ảnh chủ yếu được nhìn nhận đơn thuần như một loại hình nghệ thuật thì ngày nay, điện ảnh còn là công cụ hiệu quả quảng bá hình ảnh đất nước, con người và văn hóa Việt Nam ra thế giới, góp phần gia tăng “sức mạnh mềm” quốc gia. Nhận định này cũng phản ánh xu thế phát triển của nhiều nền điện ảnh trên thế giới, khi giá trị của một bộ phim không chỉ được đo bằng doanh thu mà còn bằng khả năng lan tỏa bản sắc văn hóa, thúc đẩy du lịch, ngoại giao và nâng cao vị thế quốc gia.
Theo Thứ trưởng Tạ Quang Đông, trong bối cảnh chuyển đổi số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, điện ảnh cần được nhìn nhận như một lĩnh vực hội tụ giữa văn hóa, công nghệ và công nghiệp sáng tạo. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội đã tạo ra nhiều chuyển biến quan trọng trong việc thu hút đầu tư vào điện ảnh.
Các chính sách mới tập trung vào việc hỗ trợ quảng bá phim Việt Nam ra nước ngoài, giảm thuế đối với các dự án phim nước ngoài quay tại Việt Nam, khuyến khích khai thác các bộ phim do Nhà nước sản xuất và từng bước hoàn thiện hệ sinh thái phát triển điện ảnh.
Trong thời gian tới, Luật Điện ảnh cũng sẽ tiếp tục được nghiên cứu sửa đổi nhằm thích ứng với sự thay đổi của hệ thống pháp luật, tăng cường phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính và thúc đẩy hợp tác công - tư trong toàn bộ chuỗi sản xuất, phát hành và phổ biến phim.
Để điện ảnh thực sự trở thành ngành công nghiệp văn hóa, ngoài chính sách thông thoáng còn cần tiếp tục đầu tư đồng bộ vào nguồn nhân lực chất lượng cao, hệ thống trường quay hiện đại, công nghệ kỹ xảo, bảo vệ quyền tác giả và phát triển thị trường phát hành trong nước cũng như quốc tế. Đặc biệt, việc tận dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số sẽ mở ra cơ hội để điện ảnh Việt tiếp cận hàng trăm triệu khán giả trên toàn cầu với chi phí thấp hơn so với trước.
