Từ "địa chỉ đỏ" 5D Hàm Long đến nguồn lực cho công nghiệp văn hóa

Chia sẻ của chuyên gia này được đưa ra trong tọa đàm Bảo tồn và phát huy giá trị di tích ngôi nhà số 5D Hàm Long, phường Cửa Nam, thành phố Hà Nội, do Ban Quản lý di tích danh thắng Hà Nội và Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam tổ chức vừa qua.

Đặt trong bối cảnh Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về "Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới" được ban hành thời gian qua, nhiều ý kiến tại tọa đàm đều hướng tới việc khai thác giá trị của di tích cách mạng này ở góc độ gắn với yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa, tạo ra các sản phẩm, trải nghiệm có chiều sâu, góp phần lan tỏa giá trị lịch sử trong đời sống đương đại.

Nghiên cứu, bổ sung về "chiều sâu" lịch sử

Thực tế, ngay sau khi tiếp quản Thủ đô, chính quyền Hà Nội đã sớm nhận thức giá trị đặc biệt của địa điểm này và chủ động triển khai công tác bảo tồn. Cụ thể, cuối năm 1959, nhà 5D Hàm Long được khôi phục thành nhà lưu niệm, với nhiều tài liệu và hiện vật được tái hiện theo diện mạo ban đầu như bộ tràng kỷ, ấm tích, giường gỗ và các vật dụng sinh hoạt quen thuộc. Đến năm 1964, nơi đây được Bộ Văn hóa xếp hạng Di tích Quốc gia và từ đó trở thành điểm đến thường xuyên của khách tham quan.

Về kiến trúc, nhà 5D Hàm Long nằm trong một dãy gồm 4 căn nhà gạch 1 tầng (đánh số A, B, C, D), vốn do một gia đình tư sản xây dựng để cho thuê. Không chỉ bảo tồn riêng căn 5D, Hà Nội đã quyết định quản lý toàn bộ dãy nhà nhằm giữ gìn tính toàn vẹn của di tích (riêng căn 5A từng có người ở một thời gian, sau đó được giải tỏa và khôi phục theo kiến trúc gốc). Theo đánh giá của nhà sử học Dương Trung Quốc, đây là một điều kiện thuận lợi hiếm có, giúp quần thể giữ được dáng dấp Hà Nội đầu thế kỷ 20 giữa bối cảnh đô thị đã có nhiều biến đổi.

Đáng nói, nhiều năm qua, khu di tích này vẫn thường xuyên được tu bổ và bổ sung tư liệu. Từ thực tiễn đó, các ý kiến tại tọa đàm tập trung vào việc hoàn thiện nội dung trưng bày và đổi mới cách tiếp cận theo hướng hiện đại. Điển hình, nhiều chuyên gia cho rằng cần làm nổi bật giá trị riêng của căn nhà 5D, thay vì phân bổ nội dung đồng đều cho cả bốn căn. Cụ thể, nhà 5D nên tập trung các hiện vật gốc hoặc phục dựng sát nguyên bản, giúp người xem hình dung rõ đời sống của vợ chồng ông Trần Văn Cung và bà Nguyễn Thị Liên trong thời gian sống tại đây. Ba căn còn lại có thể được tổ chức thành các khu chức năng bổ trợ như đón tiếp, quản lý, sinh hoạt cộng đồng và trưng bày chuyên đề.

Ở góc độ nghiên cứu, TS Phạm Quốc Quân cho rằng cần làm rõ thêm các tư liệu liên quan đến quá trình xây dựng ngôi nhà, vật liệu sử dụng cũng như chủ nhân ban đầu. Những chi tiết này góp phần lý giải vì sao địa điểm này được các chiến sĩ cách mạng lựa chọn. Ngoài ra, theo ông, khu vực ngã 5 Phan Chu Trinh khi đó có không gian khá thoáng, thuận lợi cho việc hội họp và rút lui khi cần. Do vậy, việc sưu tầm thêm các hình ảnh về cụm nhà số 5 Hàm Long và vùng lân cận sẽ giúp người xem nhận diện rõ hơn tính hợp lý về vị trí và điều kiện xã hội của một "địa chỉ đỏ".

Nhiều gợi ý khác cũng hướng tới việc tái hiện bối cảnh lịch sử một cách trực quan hơn tại di tích. Chẳng hạn, các hoạt động của những chiến sĩ cộng sản như Ngô Gia Tự, Nguyễn Đức Cảnh, Nguyễn Phong Sắc, Đỗ Ngọc Du, Trịnh Đình Cửu… với những cuộc họp bàn về việc thành lập Đảng Cộng sản ở Việt Nam cần được tập trung khai thác thông qua hiện vật, hình ảnh và sự hỗ trợ của công nghệ, thậm chí là những hình thức tái hiện sinh động như phim ngắn. Hoặc, lối thoát hiểm vốn có, nối từ nhà 5D Hàm Long sang phố Lê Văn Hưu, cũng cần được khôi phục, ưu tiên theo hình thức thực cảnh hoặc ứng dụng công nghệ 3D để nâng cao trải nghiệm cho khách tham quan.

Ngoài ra, theo nhà sử học Dương Trung Quốc, việc bổ sung thông tin về phố Hàm Long và không gian đô thị xung quanh cũng là hướng cần thiết. Trước Cách mạng, con phố này mang tên một nhà cai trị thực dân, sau năm 1945 được đổi tên thành Hàm Long, gắn với một ngôi chùa cổ từng tồn tại tại khu vực. Đầu thế kỷ XX, nơi đây còn có Trường Hậu bổ - cơ sở đào tạo nhân lực cho bộ máy hành chính thời bảo hộ. Đến năm 1939, nhà thờ Hàm Long được hoàn thành, góp phần định hình diện mạo khu phố. Những dữ liệu này giúp người tham quan hình dung rõ hơn bối cảnh không gian và xã hội vào thời điểm diễn ra các sự kiện năm 1929.

Mở ra những câu chuyện mới từ công nghệ

Rộng hơn, ở góc độ khai thác giá trị, TS Phạm Minh Thế (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng di tích 5D Hàm Long có thể trở thành nền tảng cho các sản phẩm công nghiệp văn hóa. Những chất liệu lịch sử gắn với hoạt động của Tỉnh bộ Hà Nội và Kỳ bộ Bắc kỳ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên hoàn toàn có thể được chuyển hóa thành phim truyện, sân khấu, truyện tranh hoặc các hình thức phục dựng. Từ đó, di tích không chỉ là nơi lưu giữ ký ức, mà còn mở ra những cách kể mới, giúp lịch sử tiếp cận gần hơn với công chúng.

Với cách nhìn này, ông Thế đề xuất kết nối 5D Hàm Long với hệ thống các "ngôi nhà cách mạng" trên địa bàn Hà Nội, hình thành một tuyến tham quan theo chủ đề để liên kết các địa điểm. Trong đó, 5D Hàm Long có thể đóng vai trò điểm khởi đầu, tạo mạch dẫn cho người tham quan tiếp cận toàn bộ không gian lịch sử một cách liền mạch.

Trong khi đó, KTS Đinh Việt Phương (Giám đốc Công ty 3D Art) tiếp cận vấn đề từ góc độ công nghệ và trải nghiệm. Theo ông, việc ứng dụng công nghệ số tại di tích là cần thiết, nhưng cần triển khai theo hướng phù hợp với không gian hạn chế và kết cấu nhà cổ, tránh những can thiệp làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc. Đồng thời, do nội dung lịch sử mang tính tư tưởng cao, mọi hình thức tái hiện phải đảm bảo độ chính xác, dựa trên cơ sở khoa học rõ ràng.

Từ đó, chuyên gia này đề xuất cần sớm số hóa toàn bộ hệ thống dữ liệu liên quan đến di tích. Khối dữ liệu này sẽ được quản lý tập trung, phục vụ cho công tác lưu trữ, nghiên cứu và khai thác lâu dài, đồng thời có thể mở rộng để tiếp nhận đóng góp từ cộng đồng, giới nghiên cứu và các nhân chứng lịch sử.

Trên cơ sở đó, cần áp dụng những giải pháp công nghệ cho phép du khách quét mã QR và sử dụng thiết bị cá nhân để quan sát hình ảnh tái hiện các cuộc họp của Chi bộ Cộng sản đầu tiên ngay trong chính căn phòng cũ. Đi kèm với đó là hệ thống âm thanh định hướng, giúp tái hiện không khí Hà Nội xưa tại từng vị trí, đồng thời giữ được sự tập trung và tính trang nghiêm của không gian.

Bên cạnh đó, hệ thống sa bàn được xem là công cụ trực quan hóa hiệu quả. Ở quy mô hẹp, có thể tái hiện riêng không gian nhà 5D Hàm Long, với các chi tiết về bối cảnh cuộc họp, ánh sáng và sự bố trí nhân vật, qua đó giúp người xem hình dung rõ hơn tính chất bí mật và căng thẳng của thời điểm lịch sử. Ở quy mô rộng hơn, sa bàn có thể mở rộng thành mạng lưới các địa điểm cách mạng trên địa bàn Hà Nội, làm nổi bật vai trò trung tâm của 5D Hàm Long trong quá trình kết nối và lan tỏa phong trào.

Ngoài ra, việc tổ chức các hệ thống trình chiếu theo từng chuyên đề cũng là một hướng đi phù hợp. Mỗi không gian có thể gắn với một nội dung riêng, từ bối cảnh xã hội đầu thế kỷ 20, quá trình hình thành tổ chức Đảng đến các hoạt động bí mật của những người cộng sản, qua đó giúp người tham quan tiếp cận thông tin theo từng lớp, thay vì tiếp nhận dàn trải.