Bản quyền âm nhạc trong kỷ nguyên streaming: Ai thực sự được bảo vệ?

Trong vòng chưa đầy một thập kỷ, cách người Việt Nam nghe nhạc đã thay đổi hoàn toàn. Từ đĩa CD đến file MP3 tải về, rồi đến streaming, mỗi bước chuyển dịch đều kéo theo những thay đổi sâu sắc trong quan hệ giữa nghệ sĩ, nhà phân phối và người nghe. Nhưng câu hỏi cốt lõi vẫn còn đó: quyền lợi của người sáng tạo có thực sự được bảo vệ?

Trên thực tế, cơ chế phân chia doanh thu của các nền tảng streaming quốc tế phổ biến hiện nay thường tính theo số lượt nghe tỉ lệ với tổng lượt phát toàn cầu — một mô hình có lợi cho các nghệ sĩ có lượng người nghe lớn nhưng lại gây thiệt thòi đáng kể cho các tác giả độc lập hoặc ít nổi tiếng hơn. Một bài hát dân ca quan họ có thể được nghe hàng nghìn lần mỗi ngày bởi cộng đồng người Việt trong nước, nhưng tỉ lệ doanh thu thu về cho tác giả hoặc người biểu diễn có thể chỉ tính bằng vài chục nghìn đồng mỗi tháng.

Điều đáng lo ngại hơn là tình trạng tác phẩm bị sử dụng tràn lan trên mạng xã hội mà không xin phép hay trả thù lao. Khoảng cách giữa quy định pháp lý và thực thi trên môi trường số vẫn là khoảng trống lớn chưa được lấp đầy. Nghị định 17/2023/NĐ-CP đã bổ sung nhiều quy định mới về quyền tác giả trên môi trường số, song năng lực giám sát và xử lý vi phạm của cơ quan chức năng còn hạn chế so với tốc độ phát tán nội dung.

Về phía nghệ sĩ và tác giả, việc nắm rõ quyền của mình — đặc biệt là quyền đàm phán hợp đồng với các nền tảng số — có ý nghĩa then chốt. Việc ủy thác quyền cho một tổ chức đại diện tập thể uy tín không chỉ giúp đơn giản hóa quản lý mà còn tăng sức mạnh đàm phán với các đối tác phân phối quốc tế.

Streaming không phải là kẻ thù của tác giả. Nhưng nếu không có khung pháp lý minh bạch và cơ chế phân chia công bằng hơn, nguy cơ nghệ sĩ sáng tạo nhưng không đủ sống từ tác phẩm của mình sẽ ngày càng hiện hữu.

Nguồn tham khảo: Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.