Trí tuệ nhân tạo tạo ra tác phẩm — Ai là tác giả? | Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam

Đầu năm 2024, một bức tranh do AI tạo ra đã giành giải thưởng tại một cuộc thi nghệ thuật ở Hoa Kỳ, làm dấy lên cuộc tranh luận chưa có hồi kết: nếu AI là công cụ, người dùng công cụ đó có đương nhiên trở thành tác giả? Hay tác phẩm đó thuộc về ai — hoặc không thuộc về ai cả?

Pháp luật sở hữu trí tuệ của Việt Nam hiện nay, cũng như phần lớn các quốc gia trên thế giới, xác định tác giả là cá nhân trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Điều này đồng nghĩa với việc AI — dù tạo ra nội dung phức tạp đến đâu — không thể được công nhận là tác giả theo nghĩa pháp lý. Nhưng câu hỏi thực tiễn không dừng ở đó.

Người sử dụng AI để tạo ra một bức tranh bằng cách nhập một câu lệnh văn bản (prompt) có đủ điều kiện trở thành tác giả không? Nếu câu trả lời là có, mức độ can thiệp sáng tạo tối thiểu cần là bao nhiêu để được thừa nhận? Nếu là không, tác phẩm đó sẽ rơi vào vùng không có bản quyền — về lý thuyết là tài sản công cộng, bất kỳ ai cũng có thể sử dụng tự do.

Hệ lụy thực tế không nhỏ. Các công ty công nghệ lớn đang huấn luyện mô hình AI trên hàng tỷ tác phẩm có bản quyền — nhạc, hình ảnh, văn bản — mà không xin phép hay trả thù lao cho chủ sở hữu quyền. Đây không còn là tranh luận lý thuyết: nhiều vụ kiện liên quan đã được khởi xướng tại Mỹ, châu Âu và dự kiến sẽ định hình lại cách nhìn nhận bản quyền trong thập kỷ tới.

Việt Nam cần chủ động chuẩn bị. Một lộ trình xây dựng hướng dẫn pháp lý về bản quyền liên quan đến AI — xác định rõ trách nhiệm của người phát triển mô hình, người triển khai và người dùng cuối — sẽ tránh được tình trạng khoảng trống pháp lý kéo dài khi công nghệ này đã ăn sâu vào đời sống sáng tạo.

Nguồn tham khảo: Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam (sửa đổi 2022), Điều 8 về điều kiện bảo hộ quyền tác giả; các vụ kiện Andersen v. Stability AI, Getty Images v. Stability AI (Mỹ, 2023).