Sách nói không bản quyền tràn lan: Khoảng trống lớn của ngành xuất bản số

Ít được chú ý như các vụ tranh chấp âm nhạc hay điện ảnh, tình trạng vi phạm bản quyền sách nói tại Việt Nam lại đang ở mức đáng báo động. Theo thống kê chưa đầy đủ từ các nhà phát hành chính thống, hơn 90% nội dung sách nói lưu hành trên không gian mạng hiện không có bản quyền, tập trung chủ yếu trên YouTube, Spotify và các ứng dụng của Apple, Google, cùng nhiều website tự lập.

Hình thức vi phạm phổ biến nhất là các kênh YouTube chuyên sản xuất sách nói hoạt động công khai, có tổ chức, thậm chí tuyển dụng cộng tác viên thu âm mà không xin phép tác giả hay đơn vị giữ bản quyền. Một vụ việc từng gây tranh cãi là khi một đơn vị bị Câu lạc bộ Sách Sài Gòn — gồm các đơn vị phát hành như Chibooks, Huy Hoàng Bookstore — kiến nghị lên Hội Xuất bản Việt Nam vì hành vi tuyển cộng tác viên thu âm sách nói không bản quyền công khai trên mạng xã hội.

Về mặt pháp lý, quy định hiện hành đã khá rõ ràng. Theo Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi 2019), sách nói được xác định là "tác phẩm phái sinh", do đó việc chuyển thể từ sách in sang sách nói mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả là hành vi xâm phạm quyền tác giả. Nghị định 131/2013/NĐ-CP cũng quy định mức xử phạt hành chính từ 5 đến 10 triệu đồng cho hành vi này — mức phạt được nhiều ý kiến cho là còn thấp so với lợi nhuận thu được từ quảng cáo trên các kênh có lượng người nghe lớn.

Vấn nạn này cho thấy một khoảng trống thực thi rõ rệt: có hành lang pháp lý nhưng thiếu cơ chế giám sát và xử lý ở quy mô tương xứng với số lượng kênh vi phạm. Với các tác giả và đơn vị xuất bản, chủ động đăng ký bản quyền và giám sát nội dung phái sinh trên các nền tảng số cần được xem là bước đi bắt buộc, không chỉ là lựa chọn.